fesstiwal słowa w piosence
--

Recenzja: Janina Kostkiewicz Pedagogie katolickich zgromadzeń zakonnych. T.3.

Recenzje [03.10.15]

Zakony katolickie w Polsce od zawsze zajmowały się w ramach swojej społecznej misji wychowaniem młodego pokolenia i prowadzeniem różnego rodzaju szkół. To był wymóg nie tylko wywodzący się ze statutu zakonnego ale przede wszystkim z uwarunkowań historycznych. Ponad sto lat utraty niepodległości pozwalał ocalić chociaż w ten sposób ocalić resztkę narodowej tożsamości.

Dział Prawo Autorskie sponsoruje ZAIKS

Fundamentalna trzytomowa monografia  Janiny Kostkiewicz pozwala zobaczyć ogrom tego projektu i dzieła wyrastającego z głębokiej humanitarnej misji, jaką prowadziły na ziemiach polskich zgromadzenia zakonne w tym wypadku żeńskie położone głównie w rejonie Małopolski.

 



Poprzednio opublikowano tomy, tom.1 wydany w 2012 roku, w którym zrekonstruowano pracę teoretyczną i praktyczną czternastu zgromadzeń zakonnych, między innymi: franciszkanów-bernardynów  (Zakon Braci Mniejszych), jezuitów (Towarzystwa Jezusowego), sióstr katarzynek (Sióstr św. Katarzyny), pijarów (Kleryków Regularnych Ubogich Matyki Bożej Szkół Pobożnych), misjonarzy lazarystów (Księży Misjonarzy św. Wincentego à Paulo), pallotynów (Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego), salezjanów (Towarzystwo św. Franciszka Salezego), salezjanek (Córek Maryi Wspomożycielki), zmartwychwstańców (Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego), nazaretanek (Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu), pasterek (Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej), służebniczek (Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny - dębickich), michalitów (Świętego Michała Archanioła), szarych urszulanek (Urszulanek Serca Jezusa Konającego).

Każde zgromadzenie mimo różnic w statucie zakonnym wynikających z idei założycielskich skupiało się na edukacji, opiece duchowej, kształtowaniu charakterów, pomocy społecznej, szpitalnej, prowadzeniu szkół różnych szczebli, wychowaniu przedszkolnemu, ochronek dla sierot, w wielu wypadkach różnego rodzaju kursów zawodowych. Edukację pojmowano nie tylko jako katolickie wychowanie w duchu religijnym lecz także szerzej, jako przysposobienie do życia w ogóle. Prowadzono praktyczne warsztaty uczące podstaw różnych profesji, edukowano artystycznie, uwrażliwiano na piękno i otoczenie. Fundamentem były przykazanie chrześcijańskie wynikające z filozofii miłości, braterstwa, myślenia wspólnotowego będącego realizacją zaleceń ewangelicznych. 

Autorka analizuje poszczególne systemy zakonnego wychowania, pokazuje praktyczną stronę ich realizacji, ewolucję teorii i praktyki edukacyjnej na przestrzeni dziejów poszczególnych zgromadzeń skupioną nie tylko na kształceniu własnych adeptów czy adeptek w ramach przygotowania teologiczno-duszpasterskiego, lecz również wychodzące naprzeciw społecznemu zapotrzebowaniu na edukację obejmującą jak najszersze rzesze ludności i młodzieży szkolnej.

W tomie drugim opublikowanym w 2013 roku autorka skupiła się na omówieniu pedagogiki kolejnych trzynastu zgromadzeń zakonnych takich jak: oratorianów (Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri), marianów (Księży Marianów Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny), redemptorystów (Najświętszego Odkupiciela), oblatów (Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej), adoratorek (Adoratorek Krwi Jezusa), jadwiżanek (Sióstr św. Jadwigi), niepokalanek (Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny), salwatorianów (Towarzystwa Boskiego Zbawiciela), zmartwychwstanek (Sióstr Zmartwychwstania Pana Naszego Jezusa Chrystusa), świętorodzinnej (Misjonarzy Świętej Rodziny), oriońskiej ( Małego Dzieła Boskiej Opatrzności), orionistek (Sióstr Małych Misjonarek Miłosierdzia), pasjonistek (Sióstr Męki Pana Naszego Jezusa Chrystusa).

Zaniedbania edukacyjne jakie występowały we wszystkich trzech zaborach powodowało, iż każde z wymienionych zgromadzeń oprócz pracy stricte szkolnej, skupionej na  edukacji jak najszerszej liczby dzieci i młodzieży, także  z kręgów niezamożnej klasy chłopskiej i robotniczej prowadziło rozległą pracę i propagatorską i wydawniczą.  Zakładano biblioteki, prowadzono zajęcia oświatowe polegające na edukacji zdrowotnej, uczono praktycznych zajęć rozwijających u młodych ludzi ich własne zdolności i predyspozycje.
Pamiętajmy, że zaborcy prześladowali i zabraniali nauki wielu przedmiotów, w tym języka polskiego i historii. Oczywiście różnie to wyglądało w każdym z zaborów, ale generalnie wszyscy zaborcy uprawiali politykę polegającą na sekularyzacji zakonów (zabór austriacki), piętrzeniu utrudnień urzędniczych (w zaborze niemieckim i rosyjskim), aż po zamykanie szkół po pozorem naruszenia przepisów dotyczących edukacji (zabór rosyjski i niemiecki)

W tej chwili mamy do czynienia z niedawno wydanym trzecim tomem pracy „Pedagogie katolickich zgromadzeń zakonnych" poświęcony w całości historii katolickiej myśli pedagogicznej reprezentowanej przez takie zgromadzenia zakonne jak: Zakon Świętej Klary popularnie nazywany „klaryskami" mieszczące się w Krakowie i Starym Sączu.

Ratując się przez kasacją zakonu założyły w latach 1781-1783 szpital i szkoły. Łączyły w nich oprócz tradycyjnie rozumianej edukacji także edukację kulturalną, artystyczną i estetyczną a także ogólnooświatową. Pedagogia augustianów (Zakonu Świętego Augustyna), zakonu powstałego w XIII wieku skupiała się na edukacji uniwersyteckiej lecz także na zakładaniu sieci szkół parafialnych, aczkolwiek wizytacje kościele biskupów wykazywały w tym zakresie wiele zaniedbań i niedociągnięć. Współczesna pedagogika augustiańska skupia się na nauce w szkole przyklasztornej służącej katechezie dorosłych i grup modlitewnych. Zgromadzenie Sióstr Augustianek w Krakowie korzystając ze spuścizny pedagogicznej św. Augustyna nakierowanej na dziecko, w którym jak pisze „skrywa się tajemnica człowieka" skupiona była prowadzeniu przez nie przyklasztornych zakładów edukacyjno-wychowawczych Później po trzecim rozbiorze zawężono działalność na prowadzeniu tzw. pensji żeńskich, szkół wiejskich, co wiązało się z uznaniem ich za zakon czynny wykonujący funkcje społeczne. W ten sposób uniknęły kasacji.
Po roku 1819 szkołę przyklasztorną rozbudowywano, uczono katechizmu, nauk moralnych, elementarza, rachunków, języka niemieckiego, robót ręcznych. Cieszyła się dobrą opinią. W związku z tym, że zgromadzenie było ubogie, otrzymało wsparcie ze środków publicznych.
Potem w latach 1906-1907 zbudowano nowy gmach, gdzie znalazło się 16 dobrze wyposażonych pracowni i sal wykładowych. Uczennice pochodziły głównie z mniej zamożnych rodzin rzemieślników i drobnych wyrobników.
W XX wieku prowadzono filie, w których uczono oprócz normalnego programu nauczania kursy kroju i szycia o raz gospodarstwa domowego. W PRL-u zlikwidowano szkołę sprowadzając go do domu opieki nad dziećmi upośledzonymi umysłowo, prowadzono też półlegalne zajęcia katechetyczne. Po 1989 zwrócono zakonowi budynki, w którym reaktywowano przedszkole, potem szkołę podstawową, a od 2000 roku publiczne gimnazjum.

Podobne założenia miała działalność pedagogiczna Sióstr Urszulanek Unii Rzymskiej. Skupiano się na wpajaniu adeptom oprócz zasad miłosierdzia także godności i wzajemnego szacunku, poszanowania woli wychowanka i rezygnację z przymusu. Wszystkie urszulańskie zakony prowadziły oprócz płatnego nauczania także bezpłatne szkoły dla ubogich. W Polsce pojawiły się dopiero w XIX wieku zakładając w Poznaniu i  Wielkopolsce fundacje  zajmujące się edukacją szkolną podstawową: cztero- i sześcioklasową, głównie dziewcząt. Po odzyskaniu niepodległości założyły w tym mieście dodatkowo szkołę z internatem, a następnie na Górnym Śląsku, w Rybniku, potem w Gdyni, Częstochowie, Włocławku, Kościerzynie. Kładziono nacisk na nauczanie przedmiotów humanistycznych, języków obcych, religii. W czasie okupacji prowadzono tajne nauczanie na poziomie licealnym. W latach 1947-1949 zlikwidowano szkolnictwo katolickie przeprowadzając laicyzację szkół. Przetrwały nieliczne szkoły średnie narażane na szykany i częste wizytacje. Do 1962 roku upaństwowiono wszystkie szkoły katolickie w Polsce oprócz liceum we Wrocławiu. Pomimo to urszulanki nie poddały się prowadząc zajęcia rekolekcyjne dla maturzystów, młodzieży pracującej i studentów. Po 1982 roku reaktywowano dwa licea: w Poznaniu i w Rybniku. Zajmowano się też katechizacją młodzieży. Obecnie prowadzą 2 przedszkola, 3 szkoły podstawowe, 7 gimnazjów, 6 liceów, 3 internaty i bursy. Po ich skończeniu wychowankowie otrzymują odznakę „Serviam"(będę służyć) oddającą ideały wychowawcze urszulanek.

Kolejne zakony prezentek Zgromadzenia Panien Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny i szarytek Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. l Wincentego a Paulo realizują edukację skierowaną na najuboższych. Charite dodatkowo w swojej orbicie ma dobroczynność i pomoc humanitarną.

W swoim statucie prezentki miały opiekę nad dziećmi, sierotami, w tym celu powołano Instytut im. Zofii Czerskiej, który miał uczyć moralnego wychowania, głównie dziewcząt, przede wszystkim z biednych rodzin, a drugą grupę stanowiły dziewczęta z zamożniejszych rodzin Wychowanie jakie otrzymały było połączeniem normalnych lekcji z praktyczną nauką prac domowych co wiązało się z przygotowaniem do praktycznego życia. Wychowanki uczyły się również życia wspólnotowego.
Po odzyskaniu niepodległości zaczęto otwierać nowe placówki: szkołę podstawową w Krakowie, w Jordanowie ochronkę i internat. Okupacja to głównie tajne nauczanie, a potem za czasów PRL-u nacjonalizacja. W latach 1932-2014 zgromadzenie prowadziło 35 placówek, z których część zlikwidowano ze względów na brak możliwości realizacji posłannictwa zgromadzenia.

Szarytki ulokowały się w Polsce w roku 1694, by w sto lat później prowadzić już szpitale, ochronki. W czasach rozbiorów natrafiały na liczne utrudnienia, ale też szacunek m.in. cesarza Józefa II, który przekazał na dom sierot we Lwowie pokaźną darowiznę. Obecnie pracuje w Polsce ok. tysiąca szarytek, które prowadzą domy dziecka, szpitale, świetlice środowiskowe, domy pomocy społecznej, hospicja, przytułki dla bezdomnych wypełniając tym misję charite.

Kolejny zakon Sióstr Zgromadzenia Najświętszego Serca Jezusa Sacré-Cœur obecny w Polsce od XIX wieku realizował w swoim dziele idee pedagogiczne Magdaleny Zofii Barat. Składał się nań proces wychowawczy oparty o harmonijny rozwój w wymiarze duchowym, intelektualnym, moralnym i fizycznym. Edukacja oparta o serce i umysł z jednej strony miała charakter chrystocentryczny z drugiej wpajała wychowankom wartości ewangeliczne i moralne, które miały pomóc w duchowej przebudowie społeczeństwa. Wysoki poziom wychowawców gwarantowało własne seminarium nauczycielskie oraz wprowadzenie praktyk zawodowych. W Polsce prowadzą przedszkola, szkoły publiczne, zawodowe, ośrodki terapeutyczne, internaty, szpitale, przytułki. Pracują wśród chrześcijan różnych wyznań na rzecz pojednania w wierze i wzajemnym szacunku.

Pedagogika sióstr pijarek i pallotynek łączyły w sobie najlepsze  cechy edukacji poprzez duchową wiarę w to, iż człowiek jest w tym planie elementem najważniejszym, a szczególnie akcentowano tu edukację dziewcząt. Uczono przedmiotów podstawowych: literatury, historii, geografii, rachunków,  w głębokim duchu chrześcijańskim, co było wysuwane na plan pierwszy. Przekazywano młodym ludziom idee wspólnotowe, uznawano rodzinę za fundament humanitarnych wartości, co spotykało się w zaborach, czy w czasie okupacji i latach PRL-u z wielkim prześladowaniem. Pijarki działają w Rzeszowie, Olszanicy, Krakowie prowadząc tam szkoły podstawowe, gimnazja publiczne do których uczęszcza wg danych z lat 2013 - 408 uczniów.

Pallotynki od św. Wincentego Pallottiego bazowały na stworzonych przez niego dwóch myślowych filarach: Objawienia odwołującego się do Dekalogu i Ewangelii oraz znajomości człowieka. Podstawą jest dobro, miłość i miłosierdzie szczególnie służba ludziom w potrzebie. Działają w Warszawie-Ursusie, na Mazurach, w okolicach Sandomierza prowadząc przedszkola, w tym dla niepełnosprawnych umysłowo, domy dziecka. Tworzą Grupy Apostolskie skierowane do dzieci młodszych oraz młodzieży szkolnej. Pedagogika sióstr dominikanek, sercanek i felicjanek to połączenie działalności edukacyjnej z charytatywną. Działanie w dwóch głównych nurtach: oświata religijno-moralna ludu oraz posługa chorym. Pedagogika którą realizowały zaspakajały potrzeby edukacyjne i rozwojowe dziecka motywując go do samodzielnej pracy nad sobą. Dominowała troska o chorych, ubogich, konających. Obecnie dominikanki posiadają 55 klasztorów Polski, Ukrainy, Rosji, Białorusi, Włoch, Kanady, USA i Kamerunu. Prowadzą  żłobki, przedszkola, domy pomocy społecznej.

Wzorując się na charyzmie swego założyciela Honorata Koźmińskiego sercanki organizowały zakłady opiekuńczo-wychowawcze, szkoły powszechne, średnie, zawodowe, różnego rodzaju kursy. Obecnie prowadzą Integracyjny Dom Dziecka „Paulinka" we Włocławku, niepubliczne przedszkole „Paula" w Nowym Mieście. Zgromadzenie pracuje na Białorusi i we Włoszech. Siostry podejmują pracę w szkołach podstawowych, średnich, zawodowych, na uczelniach w duchu chrześcijańskim.

Felicjanki pojawiły się w Polsce w XIX, działały na Podlasiu, Małopolsce, Galicji prowadząc edukację chłopców w szkołach wiejskich i zawodowych- rolniczych.
Prowadziły szkoły podstawowe, przytułki, sierocińce, domy dziecka. W swojej idei oświatowej realizowały zasady personalizmu franciszkańskiego, szanując wolność osobistą człowieka, ale wpajając mu zasady humanizmu, tolerancji oraz uwrażliwienia na sprawy każdego człowieka niezależnie od jego statusu społecznego czy majątkowego.

Siostry Zgromadzenia Sług Jezusa, Córek Bożej Miłości oraz Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego wpisują się w szeroki nurt pedagogiki opartej z jednej strony na ewangelizacji, wpajaniu zasad miłosierdzia, wzajemnej pomocy wynikającej nie tylko z Dekalogu czy naśladowaniu Jezusa lecz przede wszystkim na ogólnoludzkiej filozofii dobroci, opiekuńczości czy ludzkiego braterstwa. Służebnice dodatkowo opierały swoją pedagogikę o poglądy wychowawcze św. Józefa s. Pelczara. W jego idei dominował nurt religijno-patriotyczny budując harmonijną osobowość młodego człowieka, kształtując jego kręgosłup etyczno-moralny. Uważał, iż szkoła i nauczyciele powinni współpracować ściśle z rodziną.

Siostry prowadziły schroniska, dla kobiet i dziewcząt, kursy dokształcające dla młodych dziewcząt, pośrednictwo pracy oraz szkoły zawodowe. Otworzono bursy, internaty, świetlice i stancje w  Przemyślu i Tarnowie. Ważną misją jest też praca wśród chorych i starszych kobiet. Siostry prowadzą też przedszkola, szkoły podstawowe, świetlice środowiskowe, domy dziecka dla niepełnosprawnych specjalizując się w terapii indywidualnej, rehabilitacji. 

Pedagogia sióstr michalitek bazuje na myśli pedagogicznej księdza Bronisława Markiewicza, który przejął je od swego Mistrza - księdza Jana Bosko. Koncepcja zakładała, iż jej adepci mieli otrzymać wszechstronny rozwój osobowy, aby ostatecznie otrzymać zbawienie wieczne realizując trzy zasady: „powściągliwość, pracę i modlitwę". Jest ta pedagogia widoczna w prowadzonych przez nie przedszkolach, szkołach, placówkach opiekuńczo wychowawczych, domach matki i dziecka, oratoriach. Każdy uczeń powinien być indywidualnie diagnozowany w procesie obserwacji. Każdy miał swoją oddzielną kartę z zachowania. Diagnoza ta nie tylko sprawdzała jego stan wiedzy ale przewidywała dalszy rozwój i potrzeby. System pracy ks. Markiewicza z uczniem obejmował postać fizyczną, umysłową i duchową.
Michalitki prowadziły szeroką działalność edukacyjną w żłobkach, przedszkolach szkołach podstawowych, gimnazjach publicznych i prywatnych.

Ostatnie pedagogie Sióstr św. Teresy od Dzieciątka Jezus zwanej szensztacką oraz pedagogia terezjańska  wywodzą się od ich charyzmatycznych założycieli. W pierwszym wypadku o. Józefa Kentenicha, który opierał się na idei samowychowania, budowania ducha wspólnoty oraz zawierzeniu duchowemu Maryi. Więziony przez Gestapo w bunkrze więziennym, a potem wysłany do  Dachau tu udoskonalił swoją pedagogię i filozofię, która od tej pory miała stać się myślą i misją o charakterze międzynarodowym. Jego idea wiązała się z trójjednią rozwoju osobowego opartego na sojuszu rozumu, woli i serca. Wsłuchiwanie się w potrzeby wychowanków, traktowanie ich indywidualnie w planie miłości boskiej i ludzkiej, gdzie dominowało prawo do poznania świata, do życia i wychowania. Opisując ideał nowego człowieka opierał swe zasady o antropologię tomistyczną i duchowość salezjańską definiując je w oparciu o wiedzę filozoficzną, psychologiczną i teologiczną. Łączyło się to z dwiema drogami - zwyczajną: umiejętnością odczytywania własnej drogi życia i nadzwyczajną - drogą Objawienia, z możliwą ingerencją Boga.
Wspólnoty Szensztackie działają w ponad 60 krajach tworząc Instytuty i  Ligii, w tym Rodzin, Kobiet, Matek, Żeńską i Męską. Pierwsze sanktuarium szensztackie powstało przy domu prowincjonalnym w Otwocku-Świdrze.

Ostatnią z omawianych pedagogii jest idea terezjańska wyrażona poprzez kształcenie i wychowanie młodzieży w duchu ewangelicznym wzorowanym na św. Teresie z Lisieux, a także na drodze duchowego dziecięctwa, którą postulowała św. Teresa od Dzieciątka Jezus. Zgromadzenie bazowało na myśli ks. bp.  Adolfa Piotra Szelążka, budując u wychowanków dziecięcy stosunek do Boga, co z jednej strony utrwalając w dzieciach jego zdolności naturalne, a z drugiej dbając o jego życie nadprzyrodzone. Przewidział w swoich pismach ataki na Kościół i laicyzację młodego pokolenia.W swoim ważnym „Liście pasterskim"| akcentuje, iż młodzież potrzebuje dla własnego rozwoju znajomości kultury, historii i tradycji, żeby na jej bazie wybrać swoją indywidualną ścieżkę rozwoju.
Zgromadzenie realizuje je poprzez prowadzenie szkół, świetlic środowiskowych, domów pomocy społecznej, domy wsparcia dziennego i pogotowia opiekuńcze.

Podsumowując wypada zauważyć wiele wspólnych cech w prezentowanych pedagogiach. Przede wszystkim wynikają one z idei posługi założycielskiej
poszczególnych zgromadzeń: służebności nie tylko Bogu ale przede wszystkim człowiekowi, który jest integralnym składnikiem boskiego planu. Posłannictwo to obejmuje wszystkich niezależnie od statusu społecznego czy majątkowego. Skupia się na wychowaniu ludzi młodych, opieką nad chorymi, niepełnosprawnymi fizycznie i umysłowo, starszymi, nieuleczalnie chorymi, bezdomnymi, potrzebującymi wsparcia duchowego.

Poszczególne pedagogie i idee edukacyjne bazują z reguły na pracach założycieli poszczególnych zgromadzeń, a ich bogata teoretyczna spuścizna jest aktualna do dzisiaj. Jej ewangeliczno-teologiczny wymiar jest równoważony przez uniwersalny humanizm, antropologię katolicką, gdzie człowiek i jego potrzeby są najważniejszą wartością filozoficzną i ontologiczną.

Pedagogie służą nie tylko wydobyciu z człowieka jego wrodzonych zdolności i predyspozycji i ukształtowania go w boskim planie ewangelicznym i duchowym, ale przede wszystkim otaczają go wszechstronną opieką wspólnoty. Na ile są to idee aktualne i potrzebne, świadczą chociażby służą ataki na Kościół i propagowanie przez środowiska lewicowe idee laicyzacji i sekularyzacji.
Jest to atak wymierzony na wolność osobistą i na nasz indywidualny wybór moralny i etyczny drogi jaką chcemy przejść przez życie. Pomimo, że pedagogie te wymagają od nas elementarnej wiary nie skreślają nikogo ze swojego edukacyjnego planu. Jest tu miejsce dla zagubionych, chorych, potrzebujących pomocy, starszych, nieuleczalnie chorych, niepełnosprawnych fizycznie i umysłowo. Tych, które świeckie państwo zwykle traktuje jako obywateli "drugiej kategorii", szczególnie w Polsce, gdzie dominuje postsowiecki model behawioralnej selekcji naturalnej i podziału na użytecznych i bezużytecznych.

Fundamentalna trzytomowa monografia Janina Kostkiewicz odsłania przed nami nieznany szerokiemu ogółowi plan działania zgromadzeń, które zwykłemu człowiekowi kojarzą się z odosobnieniem, kontemplacją odgrodzoną od społeczeństwa klasztornymi murami. A jest zupełnie odwrotnie. Stała obecność członkiń Zgromadzeń zakonnych, ich konkretna codzienna ciężka praca świadczy nie tle o ich wierze, ale ich posłannictwu  i wierze w człowieka, takim jakim jest, ze wszystkimi swoimi ułomnościami, brakami i kalectwem, w tym także duchowym.
 

Gabriel Leonard Kamiński

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników Portalu Księgarskiego,
nie ponosimy odpowiedzialności za ich treść i zastrzegamy sobie prawo do usunięcia komentarza bez podania przyczyny.
Zasady umieszczania komentarzy w Portalu Księgarskim.
Widzisz naruszenie zasad – zgłoś to redakcji (redakcja@ksiazka.net.pl).

Dodaj komentarzy

Adding an entry to the guestbook
CAPTCHA image for SPAM prevention
 
Serwis używa plików cookie, które są niezbędne do komfortowego korzystania z portalu, m.in. utrzymania sesji logowania. Możesz w dowolnej chwili zmodyfikować ustawienia cookie w swojej przeglądarce. Aby dowiedzieć się więcej przeczytaj informacje o cookie.