fesstiwal słowa w piosence
--

Recenzja "Woroszyłowgrad" Serhij Żadan: Migotliwa literatura i tajemnice Ukrainy

Recenzje [12.07.13]

Zostałam uwiedziona. Przez książkę – wszak literatura może (powinna?) uwodzić. Od dawna jednak nie zdarzało mi się pójść za jej głosem tak chętnie, jak podczas lektury ostatniej powieści Serhija Żadana "Woroszyłowgrad". Choć pytanie o źródła zachwytu może się wydać karkołomne, czuję się w obowiązku spróbować na nie odpowiedzieć. Proponuję dwa tryby interpretacji.

Dział Prawo Autorskie sponsoruje ZAIKS

Pierwszy z nich polega na – znów nieco ryzykownym – dążeniu do uchwycenia specyfiki świata wykreowanego przez Żadana. Znajdujemy w nim obraz demonicznej, a zarazem fascynującej Ukrainy, przedstawianej jako przestrzeń z pogranicza jawy i snu („Dolina na dole zapadała się w mrok. Na wschodzie niebo zaciągało się już przyćmioną mgłą, z zachodu, dokładnie nad naszymi głowami, po całej dolinie rozlewały się czerwone ognie, zwiastując nadejście nocy”; „Widziałem ledwo zauważalne srebrne żyły wody, które omijając ciała zmarłych, zakopanych tu nie wiadomo przez kogo i nie wiedzieć kiedy, przegryzały czarnoziemy i podążały w ciemne nieznane”). Przestrzeń ta jest zamieszkana przez fantastyczne postacie: narkotycznych kryminalistów (Kocza), tajemnicze kobiety (Tamara i Tamila), wątpiących duchownych (prezbiter), obserwowane przez narratora-bohatera, który ponownie zakorzenia się w porzuconej niegdyś rzeczywistości. W przedstawionej krainie stare przeplata się z nowym, a osobiste więzi i namiętności niemal za każdym razem zyskują publiczne (i polityczne) znaczenie.

Na tyle, czyli na dość powierzchowny opis świata przedstawionego, pozwala mi pierwsza strategia interpretacji. Drugi proponowany tryb lektury zakłada wprowadzenie pewnych, również upraszczających, ram analitycznych. Uproszczenie polega na zbudowaniu sieci opozycji, pozwalającej usystematyzować zabiegi literackie zastosowane w powieści. Zauważmy, że narracja jest rozpięta między patosem a humorem. Po stronie pierwszej kategorii mieszczą się zarówno poetyckie (czasem nieco przeestetyzowane) opisy rzeczywistości („Pod wieczór zaczęła unosić się mgła. […] Jakiś czas słońce skośnymi promieniami przebijało tę białą kurtynę, rozświetlając ją i wypełniając od środka. Długi cień ciągnął się za mną jak latawiec, który spadł na ziemię i nie chciał wzlecieć”), jak i melancholijnie przywoływane obrazy minionych lat oraz formułowane raz po raz maksymy i życiowe porady („Chodzi o odpowiedzialność. I wdzięczność. Jeśli to masz, masz szansę umrzeć nie jako ostatnie bydlę”). Patos łatwo jednak przechodzi w humor. Postacie, choć mroczne i niejednoznaczne, są zarazem komiczne i, można rzec, poczciwe (patrz: Szura Traumowany, Kocza). Złote myśli nie są wygłaszane z powagą (patrz: homilie prezbitera), a narkotyczne wizje przeplatają się z zabawnymi opisami codzienności (patrz: wizyta Hermana i Olgi w sanatorium). Co ważne, doniosła problematyka (tożsamość narodowa, poczucie wspólnoty, pamięć jednostki) nie może się w pełni rozwinąć w stale rwącej się i nieoczekiwanie zmieniającej bieg narracji.

Czy zatem, upraszczając, należy sądzić, że w książce Żadana niczego nie powinno się traktować poważnie? Czy Woroszyłowgrad da się opisać za pomocą kilku, powierzchownie rozumianych kategorii, takich jak ironia, postmodernizm, gra z czytelnikiem? Nie, z pewnością nie do takiego podsumowania zmierzam. Wieloznaczny i proteuszowy jest sposób, w który uwodzi literatura. Powieść ukraińskiego pisarza mami, wymyka się, a przy tym stale inspiruje do coraz uważniejszej lektury. I gdzieś tutaj rodzi się zachwyt

Katarzyna Lisowska

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników Portalu Księgarskiego,
nie ponosimy odpowiedzialności za ich treść i zastrzegamy sobie prawo do usunięcia komentarza bez podania przyczyny.
Zasady umieszczania komentarzy w Portalu Księgarskim.
Widzisz naruszenie zasad – zgłoś to redakcji (redakcja@ksiazka.net.pl).

Dodaj komentarzy

Adding an entry to the guestbook
CAPTCHA image for SPAM prevention
 
Serwis używa plików cookie, które są niezbędne do komfortowego korzystania z portalu, m.in. utrzymania sesji logowania. Możesz w dowolnej chwili zmodyfikować ustawienia cookie w swojej przeglądarce. Aby dowiedzieć się więcej przeczytaj informacje o cookie.