fesstiwal słowa w piosence
--

Recenzja: „Vladimir Nabokov i jego synestezyjny świat", Anna Ginter

Recenzje [29.07.16]

Monografia Anny Ginter poświęcona motywom synestezyjnym w twórczości Vladimira Nabokova poruszyła bardzo ważny, aktualny i atrakcyjny badawczo problem. Synestezyjna integracja wielozmysłowa ostatnio pojawia się też w przestrzeni cybernetycznej.

Synestezja, to  stan lub zdolność, w której doświadczenia jednego zmysłu https://pl.wikipedia.org/wiki/Zmys%C5%82y (np. wzroku) wywołują również doświadczenia charakterystyczne dla innych zmysłów, na przykład odbieranie niskich dźwięków wywołuje wrażenie miękkości, barwa niebieska odczuwana jest jako chłodna, obraz litery lub cyfry budzi skojarzenia kolorystyczne itp. Tyle mówi definicja. Ale przecież za tą wrodzoną umiejętnością kryje się niesamowite bogactwo sposobów na postrzeganie świata. U osób doświadczających synestezji mogą występować dodatkowe połączenia w mózgu, które łączą obszary normalnie ze sobą nie połączone. Tyle mówi definicja.

Synestezja w literaturze, to środek stylistyczny, polegający na przypisywaniu jakiemuś zmysłowi wrażeń odbieranych innym zmysłem. Szczególne znaczenie miała w literaturze symbolizmu, w korespondencji sztuk.
Stosunkowo najczęściej spotykane jest "barwne słyszenie", chromestezja, które polega na tym, że dźwięki lub współbrzmienia wywołują wrażenia barwne bądź barwy – dźwięki.

Ciekawe w tym wszystkim jest to w jaki sposób autor wykorzystuje te zjawisko w swojej własnej oryginalnej twórczości. Do 2009 roku jaki pisze autorka zaobserwowano i wyodrębniono ponad 60 różnych manifestacji zjawiska synestezji i każda z nich wyróżniała się oryginalnym profilem bodźców i doświadczonych wrażeń. Może zostać wywołana przy pomocy bodźców smaku w ustach, wyobrażenie znaczenia takich słów jak muzyka, dotyk, dźwięk wywołując przy tym różnorodne doznania jak kształty, dźwięki, kolory, smaki, zapachy, uczucie dotyku.Istnieje przy tym wiele odmian synestezji; synestetycy mogą np. widzieć kolory, gdy słyszą dźwięki muzyki, bądź odczuwać smak w ustach w czasie czytania czy mówienia.

Źródeł skojarzeń międzyzmysłowych upatrywano w wybujałej wyobraźni lub w chęci skupienia na sobie uwagi innych. Pochodzą np. ze sfery dzieciństwa, kiedy np. pokolorowane cyfry w książkach lub zabawa kolorowymi magnesami. Mają chakter pamięciowy. Skojarzenia międzymodalne wynikają zaś ze skłonności do posługiwania się zmetaforyzowanym językiem lub mogą pojawiać się stymulowane środkami farmakologicznymi czy narkotykami.

Synestezja może mieć charakter dziedziczny i może pojawiać się w obrębie jednej rodziny. Przypuszczalnie połączenia między ośrodkami w mózgu mogą być spowodowane mutacją pojedynczego genu, odpowiada on za połączenie
między ośrodkami położonymi w różnych częściach mózgu.

Te wszystkie teorie i koncepcje dotyczące zjawisk synestezyjnych pomogą nam zrozumieć podejście Ginter do analizy pod tym kątem twórczości Vladimira Nabokova.

Materiał porównawczy zaczerpnięto z jego trzynastu dłuższych tekstów prozatorskich - powieści,autobiografie, opowieści i ponad czterdziestu opowiadań napisanych w języku rosyjskim i angielskim pochodzących z różnych okresów jego twórczości, Wypowiadane przez  pisarza poglądy na twórczość, sztukę, percepcję świata pochodziły z jego własnych notatek czy konstatacji.

Zgromadzone przez autorkę przykłady pozwoliły na charakterystykę twórczości Nabokova w trzech jej głównych synestezyjnych aspektach: po pierwsze, są to skojarzenia łączące doznania pochodzące z różnych zmysłów, w ich licznych i najbardziej różnorodnych kombinacjach. Poświęcony jest temu rozdział drugi.
Po drugie charakterystyczna dla Nabokova synestezja grafem-kolor pojawia się wśród szeregu innych przykładów ideostezyjnych, które łączą czynnik sensoryczny z semantycznym. I po trzecie, do rozważań włączona została ogromna liczba skojarzeń metaforycznych nawiązujących do wrażeń sensorycznych, choć nie spełniają one warunków stawianych synestezji, w rozumienia zjawiska o podłożu neuronalnym -tu rozdział 4.

Nabokov miał dar bacznej obserwacji otaczającego go świata, wraz z całym jego synestezyjnym bogactwem dźwięków, barw, smaku. Był szczególnie wrażliwy na różnorodność kolorów i ich odcieni, co widoczne jest w każdym prawie utworze autora „Lolity", bez względu na jego wielkość i formę.
Autorka w związku z tym oznajmia, iź ze względu na dużą objętość materiału badawczego związanego z barwami, temat ten zostanie rozwinięty w zupełnie oddzielnej monografii.

Synestezja Nabokova jest projektowana w konkretnej przestrzeni, związana jest z jego emocjami i odczuwaniem zmysłowym. Kolejną charakterystyczną cechą odmiany jego synestezji jest jej szczegółowość: pisał „Szczegół jest wszystkim". Zaliczał do niego, „śpiew toskańskiego zniczka lub sitkańskiego mysikrólika na cmentarnym cyprysie, miętowy zapach cząbru ogrodowego lub kędzierzawca rosnącego na zboczu, nad brzegiem morza. Wszystko to połączone ze są pisał należy czuć, słyszeć i widzieć poprzez przeźroczystość śmierci i płomiennego piękna". Rozkoszowanie się takim uszczegółowieniem wrażeń i bodźców powinno być udziałem dobrego, uważnego, myślącego czytelnika.

Uważał też i poezja i proza nie różnią się zbytnio od siebie, gdyż tak jak i w poezji jak i w prozie, każe porównanie, każdy obraz i słowa użyte do ich budowania powinny być dokładnie przemyślane i zaplanowane. Skoro jako pisarz utożsamiał prozę i poezję z  dziełem malarskim naturalną konsekwencją tych zależności jego czynność podobna do tej, kiedy malarz tworzy obraz, szukając odpowiedniego tła, cienia, faktury, tak pisarz posługując się słowem, dokładniej oddając i nazywając każdy błysk, kolor, odcień, smak i dotyk. Stąd można powiedzieć, iż proza Nabokova wykorzystuje środki poetyckie, aby wzbogacić jej obrazowanie i metaforykę.

Warto o tym przeczytać, gdyż nie da się w recenzji oddać rodzajów międzysensorycznych i międzyzmysłowych doznań jakie widnieją w bogatym katalogu literackim Vladimira Nabokova, ostatniego bodaj genialnego autora, cyzelującego dźwięku własnego słowotwórczego alfabetu, któremu odpowiadały konkretne kolory, odcienie. Faktura języka, ta poetycka lingwistyka, której używał Nabokov, by z jednej strony oddać złożoność i metafizyczność naszego świata, a z drugiej pokazać jego nieprzemijalność.

Bohaterowie Nabokova tak jak i on posiadają da synestezyjnego odczuwania otaczającego ich świata. To bardzo ciekawe, jak przenikają się te dwie wrodzone i dziedziczne sfery współodczuwania zmysłowego bogactwa jakie niesie ze sobą świat realny i świat przeczuwany każdym zmysłem czy bodźcem.
Geniusz Nabokova wart jest poświęcenia mu swojego czasy, po to by choć na moment odsłonił przed nami całą swoją alchemię. A to oznacza już dopuszczenie czytelników do ujawnienia choćby rąbka tajemnicy pisarskiego warsztatu autora „Pnin", Ady albo „Żar. Kronika rodzinna", „Przejrzystości rzeczy", opowiadań: „Bachamnn", „Detale zachodu słońca" i wielu innych.

Gabriel Leonard Kamiński

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników Portalu Księgarskiego,
nie ponosimy odpowiedzialności za ich treść i zastrzegamy sobie prawo do usunięcia komentarza bez podania przyczyny.
Zasady umieszczania komentarzy w Portalu Księgarskim.
Widzisz naruszenie zasad – zgłoś to redakcji (redakcja@ksiazka.net.pl).

Dodaj komentarzy

Adding an entry to the guestbook
CAPTCHA image for SPAM prevention
 
Serwis używa plików cookie, które są niezbędne do komfortowego korzystania z portalu, m.in. utrzymania sesji logowania. Możesz w dowolnej chwili zmodyfikować ustawienia cookie w swojej przeglądarce. Aby dowiedzieć się więcej przeczytaj informacje o cookie.